30 lipca 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Nefrologia - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Zakażenie układu moczowego

Zakażenie układu moczowego

Co to jest i jakie są przyczyny?

Zakażenie układu moczowego jest to obecność drobnoustrojów (najczęściej bakterii) w drogach moczowych. W prawidłowych warunkach, u zdrowego człowieka, drogi moczowe powyżej zwieracza pęcherza moczowego są jałowe. W niektórych sytuacjach dochodzi jednak do wnikania drobnoustrojów i ich namnażania w drogach moczowych i to właśnie staje się przyczyną stanu zapalnego. Mówimy wówczas o zakażeniu układu moczowego.

Zdecydowana większość przypadków zakażenia układu moczowego to zapalenie pęcherza moczowego (cystitis).

Znacznie poważniejsze jest zakażenie spowodowane wniknięciem bakterii poprzez moczowód do jednej lub obu nerek, co powoduje rozwój odmiedniczkowego zapalenia nerek (pyelonephritis).

Obecność bakterii w układzie moczowym nie zawsze prowadzi jednak do rozwoju stanu zapalnego i może nie dawać objawów choroby. Jeżeli brak jest objawów zakażenia, a badania wykazują obecność bakterii, to mówimy o bakteriomoczu bezobjawowym, który zwykle nie wymaga leczenia (zobacz niżej).

REKLAMA

Przyczyną zakażenia układu moczowego jest najczęściej (prawie w 90% przypadków) bakteria Escherichia coli (E. coli), nazywana potocznie pałeczką kałową, gdyż powszechnie występuje w jelicie grubym. Bakteria ta może przedostać się z odbytu do ujścia cewki moczowej, następnie do pęcherza, a w rzadszych przypadkach jeszcze wyżej, do jednej lub obu nerek. Jeżeli zakażenie jest spowodowane przez E. coli i nie ma innych czynników sprzyjających wystąpieniu zakażenia to mówimy o niepowikłanym zakażeniu układu moczowego. Prawie zawsze dotyczy to kobiet w wieku rozrodczym.

W około 10% przypadków przyczyną zakażenia układu moczowego są inne drobnoustroje i często wtedy występują dodatkowe nieprawidłowości w obrębie dróg moczowych, sprzyjające rozwojowi zakażenia. Najczęściej jest to utrudnienie prawidłowego odpływu moczu z nerki (zwykle spowodowane kamicą nerkową) lub pęcherza (u mężczyzny to najczęściej choroba gruczołu krokowego, czyli prostaty, a u kobiety - nieprawidłowości narządu rodnego), obecność cewnika w pęcherzu lub inna poważna choroba (np. cukrzyca). Takie zakażenia nazywane są powikłanymi zakażeniami układu moczowego.

Zakażenie układu moczowego występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn ze względu na krótką cewkę moczową oraz małą odległość pomiędzy odbytem a ujściem cewki moczowej. Wystąpieniu zakażenia układu moczowego u kobiety sprzyja również aktywność seksualna (możliwość wniknięcia bakterii do cewki moczowej w trakcie stosunku płciowego) oraz stosowanie w celu antykoncepcji środków plemnikobójczych, zwłaszcza w połączeniu z krążkiem pochwowym lub kapturkiem naszyjkowym. Z tych powodów u wielu kobiet zakażenie układu moczowego (zwykle pęcherza) występuje wielokrotnie, często kilka razy w ciągu roku, stanowiąc poważne utrudnienie codziennego życia. W takich przypadkach mówimy o nawracającym zakażeniu układu moczowego. Dla tych kobiet częste zakażenia układu moczowego, a szczególnie zapalenia pęcherza moczowego stanowią dużą uciążliwość podczas codziennego życia oraz są powodem bardzo przykrych dolegliwości. W zdecydowanej większości przypadków brak jest jakichkolwiek nieprawidłowości w zakresie układu moczowego, których leczenie prowadziłoby do ustąpienia nawrotów zakażenia, natomiast należy wyeliminować czynniki ryzyka (zobacz niżej).

Jak często występują zakażenia układu moczowego?

Zakażenia układu moczowego są częste u kobiet. W ciągu życia u 20% (jednej na pięć) kobiet wystąpi chociaż jeden raz układu moczowego. Jest to 50 razy częściej niż w przypadku mężczyzn.

Zakażenie układu moczowego u dzieci

Również u dzieci zakażenia układu moczowego są częstsze u dziewczynek, z wyjątkiem niemowląt, u których częściej występują u chłopców z wadami rozwojowymi układu moczowego.

Zakażenie układu moczowego w ciąży

W ciąży zakażenia układu moczowego nie występują częściej niż u kobiet nie będących w ciąży, jednak mogą być przyczyną powikłań, takich jak przedwczesny poród, czy mała masa urodzeniowa noworodka. Do zakażenia układu moczowego dochodzi u wszystkich osób z cewnikiem w pęcherzu, jeżeli jest on utrzymywany dłużej niż miesiąc, ale zwykle nie daje ono dolegliwości i nie wymaga leczenia.

Jak się objawia zakażenie?

Typowe objawy ostrego zapalenia pęcherza moczowego to:

  • ból lub pieczenie podczas oddawania moczu
  • konieczność częstego lub natychmiastowego oddawania moczu
  • pobolewanie w dole brzucha.

Może wystąpić czerwone lub ciemnobrunatne zabarwienie moczu, spowodowane obecnością krwi (krwiomocz), co jest wynikiem zapalenia błony śluzowej pęcherza. Jeżeli dojdzie do zakażenia nerki, to prawie zawsze pojawia się gorączka (>38°C). Może występować ból w okolicy nerki, po jednej lub obu stronach, nudności i wymioty. Objawy zakażenia nerki mogą wystąpić po kilku dniach obecności objawów zapalenia pęcherza, jeżeli nie było ono leczone.

Objawy zakażenia układu moczowego u dzieci

U bardzo małych dzieci zakażenie układu moczowego może objawiać się gorączką, rozdrażnieniem, brakiem apetytu, bólem brzucha, wymiotami lub ponownym moczeniem się, w przypadku dziecka zgłaszającego już potrzebę oddania moczu.

Ważne

Ból lub pieczenie podczas oddawania moczu nie zawsze świadczą o zakażeniu układu moczowego. Takie objawy mogą być wynikiem zapalenia cewki moczowej (w następstwie zakażenia przenoszonego drogą płciową wywołanego najczęściej przez dwoinki rzeżączki lub chlamydie), a u kobiet również wynikiem zapalenia pochwy, najczęściej na tle grzybiczym (występują upławy, ból podczas stosunku płciowego).

Co robić w razie wystąpienia objawów?

W przypadku wystąpienia objawów zakażenia układu moczowego lub jego podejrzenia należy zgłosić się do lekarza w celu ustalenia przyczyny dolegliwości i postępowania leczniczego. Zwykle konieczne będzie wykonanie badania moczu, a niekiedy również krwi lub badań obrazowych. Wyjątek stanowią kobiety z nawracającymi zapaleniami pęcherza, które mogą same rozpocząć odpowiednie leczenie (zobacz niżej).

Jak lekarz ustala diagnozę?

Na podstawie zgłaszanych dolegliwości oraz badania fizykalnego lekarz podejrzewa lub rozpoznaje zakażenie układu moczowego. Ból podczas wstrząsania okolicy nerki (poprzez lekkie uderzenie pięścią w dolną część pleców, tzw. objaw Goldflamma) może świadczyć o zakażeniu nerki. W każdym przypadku wykonuje się ogólne badanie moczu. Zwiększona liczba leukocytów w moczu potwierdza obecność zapalenia. W moczu może również występować krew (erytrocyty) oraz białko.

U niegorączkującej kobiety w wieku rozrodczym typowe dolegliwości podczas oddawania moczu i nieprawidłowy wynik badania moczu zwykle wystarczają do rozpoznania zapalenia pęcherza moczowego i rozpoczęcia leczenia. W pozostałych przypadkach wykonuje się posiew moczu. Wynik posiewu zwykle jest dostępny po około 48 godzinach i wskazuje, czy w badanym moczu są bakterie, jakiego gatunku oraz jak liczne. Jeżeli liczba jednego typu bakterii przekracza 1000 na 1 mililitr moczu u osoby z dolegliwościami, to wynik taki potwierdza obecność zakażenia. W takich przypadkach określa się również wrażliwość bakterii na antybiotyki (tzw. antybiogram), co pomaga lekarzowi wybrać odpowiednie leczenie.

Gdy lekarz podejrzewa obecność nieprawidłowości w układzie moczowym lub powikłań, może zlecić wykonanie badań obrazowych, jak:

  • USG nerek i dróg moczowych
  • urografia
  • tomografia komputerowa.

Jeżeli dolegliwości się utrzymują, a badania moczu, zwłaszcza posiew, nie potwierdzają zakażenia układu moczowego, należy u kobiet wykonać badanie ginekologiczne (podejrzenie zapalenia pochwy), wziąć pod uwagę zapalenie cewki moczowej (choroba przenoszona drogą płciową), a niekiedy wykonać specjalistyczne badania urologiczne (cystoskopia).

Jakie są sposoby leczenia?

W przypadku młodej, dotychczas zdrowej kobiety z objawami zapalenia pęcherza moczowego, która nie gorączkuje, nie wymiotuje oraz nie jest w ciąży, leczenie polega na stosowaniu przez kilka dni (zwykle od 3 do 7) antybiotyku zaleconego przez lekarza na podstawie antybiogramu (jeżeli wykonano posiew moczu) lub takiego, który zwykle jest skuteczny w zakażeniu wywołanym przez E. coli. Typowo stosowane leki to trymetoprym, osobno lub w połączeniu z sulfametoksazolem, nitrofurantoina albo cyprofloksacyna. Dolegliwości zwykle ustępują w ciągu 1—3 dni. Niektóre kobiety z rozpoznanym nawracającym zakażeniem układu moczowego (w przeszłości kilkakrotnie objawy zapalenia pęcherza z obecnością bakterii w posiewie moczu) mogą, po uzgodnieniu takiego postępowania z lekarzem, samodzielnie rozpocząć leczenie antybiotykiem.

W przypadku zakażenia nerek (gorączka, wymioty) zazwyczaj konieczne jest leczenie w szpitalu i stosowanie początkowo antybiotyków dożylnie lub domięśniowo. W takich przypadkach całe leczenie zwykle trwa 10—14 dni - w szpitalu do trwałego ustąpienia dolegliwości i gorączki, a następnie w domu. Po tygodniu lub dwóch od zakończenia leczenia antybiotykiem należy wykonać kontrolne badanie moczu i posiew moczu. Powikłania zakażenia układu moczowego, np. roponercze, ropień nerki lub okołonerkowy, mogą być stanami zagrożenia życia. Zwykle są następstwem nieprawidłowości dróg moczowych, takich jak np. przeszkoda w odpływie moczu (kamica, choroby stercza, guzy dróg moczowych lub narządów sąsiadujących, stan po operacji dróg moczowych) lub cewnik w drogach moczowych (w pęcherzu, dren nefrostomijny). Konieczne jest wtedy leczenie urologiczne w celu zapewniania odpływu moczu, drenażu ropni, a niekiedy konieczne może być usunięcie zakażonej nerki (nefrektomia).

W przypadku kobiety w ciąży należy leczyć zakażenie układu moczowego również wtedy, gdy brak jest objawów zakażenia, a o jego obecności świadczy tylko dodatni wynik posiewu moczu (bakteriomocz bezobjawowy). Nie wszystkie antybiotyki mogą być bezpiecznie stosowane w okresie ciąży i w każdym przypadku o leczeniu decyduje lekarz. Zwykle bezpieczne jest leczenie amoksycyliną i cefaleksyną bez względu na okres ciąży oraz trymetoprymem i nitrofurantoiną z wyjątkiem pierwszego trymestru oraz okresu bezpośrednio przed rozwiązaniem. Leczenie antybiotykiem w przypadku zapalenia pęcherza lub bakteriomoczu bezobjawowego nie powinno być krótsze niż 7 dni. Gdy u ciężarnej raz wystąpi zakażenie układu moczowego, do końca ciąży należy okresowo wykonywać kontrolne posiewy moczu.

Niekiedy zakażenie układu moczowego jest powikłaniem innej choroby układu moczowego (np. kamica moczowa, choroba gruczołu krokowego, torbiele, refluks pęcherzowo-moczowodowy u dzieci), którą należy leczyć, aby nie dochodziło do kolejnych zakażeń w przyszłości.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie?

Praktycznie we wszystkich przypadkach zakażenie układu moczowego zostaje całkowicie wyleczone po zastosowaniu właściwego antybiotyku (lub antybiotyków) przez odpowiednio długi czas. W bardzo rzadkich przypadkach zakażenia układu moczowego nie udaje się całkowicie usunąć drobnoustrojów i zawsze wtedy przyczyną jest poważna choroba układu moczowego (np. duże kamienie odlewowe w nerce). Pomimo skutecznego wyleczenia u niektórych kobiet zakażenie układu moczowego nawraca z różną częstością (nawet kilka razy w roku).

Całkowite trwałe wyleczenie zakażenia układu moczowego nie jest możliwe u osób z cewnikiem w pęcherzu, gdyż u wszystkich w ciągu miesiąca od założenia cewnika lub po zakończenia leczenia antybiotykiem występuje zakażenie, nawet jeżeli nie ma objawów.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

W przypadku zwykłego zapalenia pęcherza u młodej kobiety nie ma potrzeby wykonywania jakichkolwiek badań po zakończeniu leczenia. W pozostałych przypadkach zakażenia układu moczowego należy po zakończeniu leczenia antybiotykiem wykonać kontrolny posiew moczu (po 7—14 dniach). Kontrolne posiewy moczu należy koniecznie wykonywać okresowo u każdej ciężarnej, u której wystąpiło zakażenie układu moczowego, nawet jeżeli nie było objawów, a tylko dodatni posiew moczu. Jeżeli w związku z zakażeniem wykryto chorobę układu moczowego, to należy ją odpowiednio leczyć i najczęściej właściwym lekarzem będzie urolog.

Co robić, aby unikać zakażeń układu moczowego?

Zapobieganie zakażeniom układu moczowego jest szczególnie ważne w przypadku tych kobiet, u których mają one charakter nawracający. Pomocne może być przestrzeganie pewnych zasad podczas życia codziennego, takich jak:

  • picie odpowiednio dużej ilości płynów w ciągu doby (około 1,5 litra); wypicie dodatkowej szklanki napoju przed stosunkiem płciowym
  • po wystąpieniu potrzeby oddania moczu, nie należy tej czynności odwlekać; zawsze należy oddać mocz po stosunku płciowym
  • należy codziennie myć narządy płciowe oraz zawsze przed stosunkiem płciowym; należy podcierać się w kierunku od przodu do tyłu, co zapobiega przemieszczaniu bakterii z okolicy odbytu w okolicę ujścia cewki moczowej
  • w przypadku stosowania środków plemnikobójczych, zwłaszcza z krążkiem pochwowym, zmiana na inną metodę antykoncepcji w porozumieniu z lekarzem
  • codzienne picie soku z żurawin (około 1 litra), który hamuje przyleganie bakterii do błony śluzowej dróg moczowych. Dostępne są również tabletki zawierające wyciąg z owoców żurawiny.

Niektóre kobiety, u których nawroty zakażenia układu moczowego mają wyraźny związek ze aktywnością seksualną, mogą w porozumieniu z lekarzem przyjmować profilaktyczną pojedynczą dawkę antybiotyku po stosunku płciowym. U kobiet po menopauzie korzyść może dawać dopochwowe stosowanie estrogenów, które pomagają przywrócić prawidłową florę bakteryjną, co hamuje rozwój bakterii wywołujących zakażenie układu moczowego.

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 
REKLAMA

Aktualności

Lekarze odpowiadają na pytania

Zobacz, gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Nefrolog, urolog
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Nefrologia, urologia
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi:

Lekarze komentują

Michał Borkowski

W mojej opinii należy tu wyraźnie zaznaczyć że każde zakażenie dróg moczowych u mężczyzn jest zakażeniem powikłanym.

(utworzono 06-07-2011)
Inne komentarze tego lekarza